लोकहिरा न्यूज वृतसेवा
लोकसहभागातून ग्रामीण विकासाची नवी क्रांती घडवण्यासाठी, ग्लोबल फंड फॉर चिल्ड्रन (GFC) प्रकल्प आणि अवनि संस्था यांच्या संयुक्त विद्यमाने ‘स्माईल टीम’ने राळेगणसिद्धी आणि हिवरे बाजार या आदर्श गावांचा तीन दिवसीय सखोल अभ्यास दौरा यशस्वीरित्या पूर्ण केला.
१२ ते १४ फेब्रुवारी दरम्यान आयोजित या दौऱ्यात आठ सदस्यांचा सहभाग होता. यामध्ये नंदवाळ समुदायातील प्रतिनिधी अनिल पाटील, सुनीता कोंडेकर आणि प्रिया पाटील यांचा समावेश होता. लोकसहभागातून एखाद्या गावाचा कायमस्वरूपी कसा बदल होऊ शकतो, याचा प्रत्यक्ष अनुभव या ग्रामस्थांनी घेतला.
या अभ्यास दौऱ्यादरम्यान सर्वप्रथम ज्येष्ठ समाजसेवक अण्णा हजारे यांनी कायापालट केलेल्या राळेगणसिद्धी गावाला भेट दिली. अण्णांचे गेल्या १४ वर्षांचे सहकारी नाना आवारी यांनी या टीमला मार्गदर्शन केले. ५१० कुटुंबांनी मिळून एका दुष्काळग्रस्त जमिनीचे आर्थिकदृष्ट्या सक्षम गावात कसे रूपांतर केले, हे त्यांनी समजावून सांगितले.
आज या गावाची प्रगती थक्क करणारी आहे: ५१० पैकी ४५० कुटुंबांतील सदस्य शासकीय सेवेत कार्यरत आहेत. यामध्ये डॉक्टर, शिक्षक आणि उच्चपदस्थ आयआरएस (IRS) व आयपीएस (IPS) अधिकाऱ्यांचा समावेश आहे. ग्रामस्थांनी केलेल्या श्रमदानातून उभारलेले ८५ बंधारे आणि सौरऊर्जा प्रकल्पामुळे गावाचा चेहरामोहरा बदलला आहे. या सौर प्रकल्पामुळे राळेगणसिद्धीसह इतर ५ गावांना शेतीसाठी १२ तास वीज उपलब्ध होत आहे.
अण्णा हजारे यांच्याशी ग्रेट भेट
या दौऱ्यातील सर्वात महत्त्वाचा क्षण म्हणजे ९८ वर्षीय अण्णा हजारे यांच्याशी झालेली ‘ग्रेट भेट’. या वयातही अण्णांनी नंदवाळच्या ग्रामस्थांशी अत्यंत उत्साहाने संवाद साधला आणि त्यांचे अनुभव मांडले.
“जर तुम्हाला आयुष्यात काही मोठे साध्य करायचे असेल, तर तुमच्यात त्याग करण्याची वृत्ती हवी,” असे अण्णांनी यावेळी सांगितले. सामाजिक परिवर्तनाची सुरुवात स्वतःच्या चारित्र्यापासून, प्रामाणिकपणापासून आणि समाजाच्या हितासाठी अपमान सोसण्याच्या शक्तीतून होते, यावर त्यांनी भर दिला.
दौऱ्याच्या दुसऱ्या टप्प्यात टीमने पोपटराव पवार यांच्या नेतृत्वाखालील हिवरे बाजार गावाला भेट दिली. गावाने राबवलेल्या प्रसिद्ध ‘चार बंदी’ तत्त्वांचा यावेळी अभ्यास करण्यात आला: १. कुऱ्हाड बंदी (झाडे तोडण्यावर बंदी) २. चराई बंदी (मुक्त चराईवर बंदी) ३. नसबंदी (कुटुंब नियोजन) ४. नशाबंदी (दारूबंदी)
या कडक सामाजिक सुधारणा आणि प्रगत जलसंधारणामुळे हिवरे बाजारने पाणी आणि विजेची टंचाई कायमची दूर केली आहे. आज हे गाव ‘करोडपतींचे गाव’ म्हणून ओळखले जाते, जिथे ६० हून अधिक कुटुंबांचे उत्पन्न उच्च स्तरावर आहे.
नंदवाळसाठी पुढची दिशा
हा अभ्यास दौरा केवळ एक भेट नसून नंदवाळच्या ग्रामस्थांसाठी विकासाचा एक ‘ब्लूप्रिंट’ (आराखडा) ठरला आहे. अवनि संस्थेच्या स्माईल टीमने (विक्रांत जाधव, जयश्री कांबळे, शाहरुख आटपाडे आणि कौशल्या आग्रे यांनी ह दौरा पार पडण्यासाठी परिश्रम घेतले.
“लोकसहभाग प्रत्यक्ष कसा कार्य करतो, हे आम्ही इथे पाहिले. जर आपण एकत्र आलो, तर आमचे गावही देशासाठी एक आदर्श मॉडेल बनू शकते, असा विश्वास घेऊन आम्ही परतत आहोत,” अशी भावना नंदवाळच्या ग्रामस्थांनी व्यक्त केली.
