भावपूर्ण श्रद्धांजली : अभिनयाचा ‘नटसम्राट’ आणि शेतकऱ्यांचा आधारवड हरपला

भावपूर्ण श्रद्धांजली : अभिनयाचा ‘नटसम्राट’ आणि शेतकऱ्यांचा आधारवड हरपला

ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे गोव्यात हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने निधन; वयाच्या ७५व्या वर्षी घेतला अखेरचा श्वास
ज्यांच्या आवाजात धार होती, संवादात अंगार होता, नजरेतून भावना व्यक्त होत होत्या आणि प्रत्येक भूमिकेतून सामान्य माणसाचे दुःख, संघर्ष व वास्तव जिवंत होत होते, असे मराठी मातीतील अस्सल आणि अष्टपैलू अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीसह महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि कलाक्षेत्रावर शोककळा पसरली आहे.

ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे गुरुवार, ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी गोव्यातील त्यांच्या निवासस्थानी हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने निधन झाले. ते ७५ वर्षांचे होते. त्यांच्या निधनाची पुष्टी त्यांचे पुत्र मल्हार पाटेकर यांनी केली आहे. नाना पाटेकर यांना गोव्यातील रुग्णालयात नेण्यात आले होते. डॉक्टरांनी त्यांना वाचविण्यासाठी प्रयत्न केले; मात्र उपचारांना प्रतिसाद मिळाला नाही.

पडद्यावरची भूमिका नव्हे, तर व्यक्तिरेखेला जगणारा अभिनेता

नाना पाटेकर हे केवळ अभिनेते नव्हते; ते भूमिकेत स्वतःला पूर्णपणे झोकून देणारे कलाकार होते. त्यांच्या अभिनयात कृत्रिमपणा नव्हता. त्यांचा आवाज, संवादफेक, चेहऱ्यावरील भाव, शरीरबोली आणि व्यक्तिरेखेतील भावनिक गुंतवणूक यामुळे पडद्यावरील पात्र अक्षरशः जिवंत होत असे.

‘परिंदा, क्रांतीवीर, प्रहार, अग्निसाक्षी, अब तक छप्पन, वेलकम, राजनीती, नटसम्राट’ यांसारख्या विविध धाटणीच्या चित्रपटांमधून त्यांनी आपल्या अभिनयाची विलक्षण ताकद सिद्ध केली. गंभीर भूमिका असो, पोलिस अधिकाऱ्याची व्यक्तिरेखा असो, संतप्त सामान्य माणूस असो किंवा विनोदी भूमिका—प्रत्येक भूमिकेवर त्यांनी आपली वेगळी छाप उमटवली.

‘नटसम्राट’मधील गणपतराव बेलवलकर या भूमिकेतून त्यांनी रंगभूमीवरील ज्येष्ठ कलाकाराचे भावविश्व, त्याचा अहंकार, प्रेम, कुटुंबातील ताणतणाव, एकटेपणाची वेदना आणि आयुष्याच्या उत्तरार्धातील असहायता इतक्या प्रभावीपणे साकारली की ही भूमिका मराठी चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासातील अविस्मरणीय भूमिका ठरली.

राष्ट्रीय पुरस्कारापासून पद्मश्रीपर्यंत सन्मान

नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची दखल केवळ प्रेक्षकांनीच नव्हे, तर राष्ट्रीय पातळीवरील पुरस्कारांनीही घेतली. ‘परिंदा’मधील अभिनयासाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला. त्यांच्या प्रदीर्घ आणि उल्लेखनीय कलाप्रवासाचा गौरव पद्मश्री या देशाच्या महत्त्वाच्या नागरी सन्मानानेही करण्यात आला. त्यांच्या कारकिर्दीत अनेक राष्ट्रीय व प्रादेशिक पुरस्कारांची भर पडली.

मात्र पुरस्कार, प्रसिद्धी आणि लोकप्रियतेपेक्षा नाना पाटेकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी ओळख होती ती त्यांच्या साधेपणाची, परखड स्वभावाची आणि सामान्य माणसाशी असलेल्या नात्याची.

रंगभूमीपासून रुपेरी पडद्यापर्यंत अमीट ठसा

नाना पाटेकर यांच्या कलाप्रवासाची सुरुवात रंगभूमीपासून झाली. पुढे त्यांनी चित्रपटसृष्टीत प्रवेश केला आणि आपल्या अभिनयाच्या जोरावर स्वतंत्र स्थान निर्माण केले. हिंदी आणि मराठी अशा दोन्ही चित्रपटसृष्टीत त्यांनी काम केले.

त्यांच्या अभिनयाची खासियत म्हणजे संवाद बोलताना शब्दांपेक्षा भावना अधिक प्रभावीपणे पोहोचवण्याची ताकद. त्यांचा एक कटाक्ष, आवाजातील चढ-उतार किंवा काही क्षणांचे मौनही प्रेक्षकांना अंतर्मुख करून जायचे.

म्हणूनच त्यांच्या अनेक व्यक्तिरेखा चित्रपट संपल्यानंतरही प्रेक्षकांच्या मनात दीर्घकाळ जिवंत राहिल्या.

‘नाना’ नावाचा कलाकार आणि माणूस

नाना पाटेकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा सर्वांत भावस्पर्शी पैलू म्हणजे त्यांचे सामाजिक भान. प्रसिद्धीच्या झोतात राहूनही त्यांनी ग्रामीण महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांकडे गांभीर्याने पाहिले.

महाराष्ट्रातील दुष्काळ, शेतकरी आत्महत्या आणि ग्रामीण भागातील पाणीटंचाईच्या पार्श्वभूमीवर त्यांनी अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्या सहकार्याने सप्टेंबर २०१५ मध्ये ‘नाम फाउंडेशन’ सुरू केले.

या माध्यमातून दुष्काळग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना मदत, जलसंधारण, पाणी व्यवस्थापन, नद्या-नाले पुनरुज्जीवन, जलस्रोतांचे संवर्धन, ग्रामीण विकास आणि संकटग्रस्त कुटुंबांना आधार देण्याचे काम करण्यात आले.

नाम फाउंडेशनच्या अधिकृत माहितीनुसार, संस्थेचा भर केवळ तात्पुरत्या आर्थिक मदतीवर न राहता शेतकरी आणि ग्रामीण समाजाला दीर्घकालीन आधार देण्यावर राहिला. जलस्रोत पुनरुज्जीवन, कालवे व पाणी प्रकल्पांचे पुनर्वसन, शेतीसाठी पाण्याची उपलब्धता तसेच शेतकरी आत्महत्याग्रस्त कुटुंबांना मदत अशा विविध क्षेत्रांत संस्थेने काम केले.

प्रसिद्धीपेक्षा प्रत्यक्ष कामाला महत्त्व

अभिनयाच्या क्षेत्रात अफाट लोकप्रियता मिळाल्यानंतरही नाना पाटेकर यांनी स्वतःला केवळ ‘स्टार’ म्हणून कधीच मर्यादित ठेवले नाही. शेतकरी, जवान, ग्रामीण कुटुंबे आणि संकटात सापडलेला सामान्य माणूस यांच्याशी त्यांनी आपले नाते जोडले.

त्यामुळेच नाना पाटेकर यांना श्रद्धांजली वाहताना केवळ एका महान अभिनेत्याला निरोप देणे नाही, तर संवेदनशील कलाकार, परखड व्यक्तिमत्त्व आणि समाजासाठी काहीतरी करण्याची तळमळ असलेल्या माणसाला निरोप देणे आहे.

अखेर पडदा खाली आला… पण आवाज कायम राहणार

आज नाना पाटेकर आपल्यात नाहीत, ही वस्तुस्थिती स्वीकारणे त्यांच्या चाहत्यांसाठी, कलाप्रेमींसाठी आणि महाराष्ट्रासाठी अत्यंत वेदनादायी आहे.

पडदा खाली आला आहे…

पण ‘नाना’चा तो भारदस्त आवाज, ती नजर, तो राग, तो साधेपणा, ती संवादफेक आणि त्यांनी साकारलेल्या असंख्य व्यक्तिरेखा कधीच काळाच्या पडद्याआड जाणार नाहीत.

‘क्रांतीवीर’मधील संघर्ष असो,
‘प्रहार’मधील शिस्त असो,
‘परिंदा’मधील अभिनयाची तीव्रता असो,
‘वेलकम’मधील विनोद असो
किंवा ‘नटसम्राट’मधील अंतर्मुख करणारी वेदना असो—

नाना पाटेकर प्रत्येक भूमिकेतून स्वतःची नव्हे, तर त्या व्यक्तिरेखेतील माणसाची ओळख करून देत राहिले.

मराठी मातीचा हा अस्सल कलाकार आज काळाच्या पडद्याआड गेला आहे; मात्र त्याची कला, त्याचा आवाज आणि समाजासाठी उभे राहण्याची त्याची प्रेरणा पुढील अनेक पिढ्यांना मार्गदर्शन करत राहील.

**एक कलाकार गेला…

पण त्याचा आवाज कायम मनात राहील!**

नाना पाटेकर यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीने एक विलक्षण प्रतिभावान अभिनेता गमावला आहे, तर महाराष्ट्राने आपल्या मातीशी नाते जपणारा संवेदनशील कलाकार आणि शेतकऱ्यांच्या दुःखात सहभागी होणारा आधारवड गमावला आहे.

नाना पाटेकर यांच्या पवित्र स्मृतीस भावपूर्ण श्रद्धांजली!
ईश्वर त्यांच्या आत्म्यास चिरशांती देवो आणि त्यांच्या कुटुंबीयांसह असंख्य चाहते, कलाप्रेमी व समाजबांधवांना हे दुःख सहन करण्याची शक्ती देवो.

🌹 भावपूर्ण श्रद्धांजली… नाना! 🌹
🙏 आपण कायम आठवणीत राहाल… 🙏

— वार्ताहर
नितीन दबडे, इचलकरंजी